Đền Hùng: Lên Núi Nghĩa Lĩnh Thắp Hương Đất Tổ

Có những nơi mình đến không phải để ngắm, mà để trả một món nợ không ai đòi. Đền Hùng là nơi như thế. Người Việt ở đâu cũng thuộc câu "Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba", nhưng phải bước lên những bậc đá rêu phong của núi Nghĩa Lĩnh mới thấy câu ca ấy có sức nặng thế nào.

Đền Hùng nằm ở đâu

Khu di tích lịch sử Đền Hùng trải từ chân lên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, ngọn núi cao khoảng 175 mét. Theo đơn vị hành chính mới, nơi này thuộc xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ. Trước tháng 7/2025, Hy Cương là một xã của thành phố Việt Trì, và đền cách trung tâm Việt Trì chừng 10 km. Vùng đất này được xem là trung tâm kinh đô Phong Châu của nước Văn Lang thời các Vua Hùng.

Giếng cổ trong khu di tích Đền Hùng, Phú Thọ — Giếng cổ trong khu di tích Đền Hùng. Ảnh: Thang Nguyen from Nottingham, United Kingdom / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Đi một vòng từ chân núi lên đỉnh

Lối đi quen thuộc bắt đầu từ cổng chính, theo những bậc đá xuyên dưới tán cây cổ thụ. Các điểm chính lần lượt là:

Đền Hạ: tương truyền là nơi Mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Bên cạnh là chùa Thiên Quang.
Đền Trung: theo truyền thuyết, đây là nơi các Vua Hùng cùng Lạc hầu, Lạc tướng bàn việc nước.
Đền Thượng: trên đỉnh núi, nơi dâng hương chính trong ngày Giỗ Tổ. Gần đó là Lăng Hùng Vương, dân gian quen gọi là mộ Tổ.
Đền Giếng: đi xuống phía tây nam, có giếng nước trong, gắn với chuyện hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa soi gương, chải tóc.

Đi chậm, dừng lại ở từng đền, cả vòng mất chừng hai đến ba tiếng. Bậc đá khá nhiều nên đừng vội. Cứ lên một quãng lại nghỉ một chút, nghe tiếng chim trong rừng cọ, rừng mỡ, thấy lòng mình tự lắng xuống.

Đền Thượng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, Đền Hùng — Đền Thượng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh. Ảnh: Viethavvh at vi.wikipedia / Wikimedia Commons, Public domain

Vì sao nơi này đặc biệt

Các tài liệu khoa học đã công bố phần lớn thống nhất rằng đền được dựng từ khá sớm, và đến thời Hậu Lê (thế kỷ XV) thì có quy mô gần như hiện nay. Năm 2012, "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều đáng quý là tín ngưỡng ấy không nằm trong bảo tàng. Nó sống trong từng gia đình, từng làng có miếu thờ Vua Hùng, và mỗi năm lại hội tụ về đây.

Nên đi lúc nào

Ngày chính lễ là mùng 10 tháng 3 âm lịch, cũng là ngày nghỉ lễ của cả nước. Những ngày quanh Giỗ Tổ rất đông, có lễ rước kiệu và dâng hương (xem bài Lễ hội Đền Hùng). Nếu muốn yên tĩnh để đi từng đền, hãy chọn ngày thường, nhất là buổi sáng sớm mùa thu hoặc đầu đông, trời mát và rừng trong.

Đường đi

Từ Hà Nội đi theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai, rẽ về hướng Việt Trì rồi theo biển chỉ dẫn vào khu di tích. Quãng đường khoảng 80–90 km, đi ô tô mất chừng hai tiếng. Xe khách tuyến Hà Nội – Việt Trì chạy nhiều chuyến trong ngày, đến Việt Trì có thể đi taxi hoặc xe ôm vào đền.

Vài điều nên nhớ

Mặc gọn gàng, kín đáo; mang giày đế mềm vì bậc đá dốc.
Lễ vật không cần nhiều. Một nén hương, bó hoa hay mâm bánh chưng, bánh giầy nhỏ là đủ lòng thành.
Ngày Giỗ Tổ nên đi từ sớm, gửi xe ở bãi theo hướng dẫn của ban tổ chức và giữ đồ cá nhân cẩn thận.
Không thả rác, không bẻ cây trên núi. Rừng ở đây được bảo vệ nghiêm ngặt.